„Nie słuchaj uszami, lecz umysłem, słuchanie zatrzymuje się na uszach, umysł zatrzymuje się na poznaniu, droga powstaje tylko w pustce, pustka jest postem umysłu”.
Chuang Tzu
W czasach nowożytnych nadal niewiele osób ma rzetelną wiedzę na temat tego, czym jest medytacja. Medytacja już w starożytnych czasach była poddawana badaniom naukowym przez takich filozofów jak między innymi Arystoteles. Pierwsze w pełni naukowe badania nad medytacją jak podają źródła rozpoczęły się w 1931 roku, badano wtedy wpływ technik oddechowych na ilość tlenu zużytego przez organizm. Odkryto znaczące różnice między osobami, które praktykowały medytację, od tych którzy jej niepraktykowali. Wielu kardiologów miedzy innymi, Brosse, Wenger, Bagchi, podróżowali po Indii i badali joginów. Zaobserwowali, że jogini przez wyższe praktyki jogi byli w stanie zatrzymać prace swojego serca na kilka sekund i następnie ją wznowić. Odkryto że potencjał elektryczny wytwarzany przez serce jogina oraz tętno zbliżały się u badanych do zera i pozostawały bardzo niskie przez kilka sekund. Wykazano również, że jogini panują nad takimi procesami fizjologicznymi jak ciepłota ciała, częstotliwość oddechu i pocenie się dłoni. Wyciągnięto wnioski na podstawie tych badań, że medytacja to proces aktywny, a pomiary ilościowe wykazały, iż efekty praktyki medytacji można analizować w sposób naukowy i obiektywny.
W innych badaniach między innymi Arthura Deikmana, porównywano medytację z innymi metodami zmiany stanu świadomości na przykład hipnozą, treningiem kontroli samoregulującego się systemu za pomocą biologicznego sprzężenia zwrotnego – biofeedback oraz progresywnym relaksem mięśni. Wysunięto wnioski, iż medytacja powoduje deautomatyzację struktur psychicznych. To znaczy w codzienności człowiek funkcjonuje na zasadzie automatycznych odruchów, zachowań i myśli, bez pełnego zaangażowania świadomego w to jak żyje i co czuje. Dowiedziono, że medytacja pozwala wyrwać się z tego mechanizmu funkcjonowania automatyczcznego poprzez świadome doświadczanie swojego ciała, myśli, emocji a w konsekwencji prowadzenia świadomego i uważnego życia. W kolejnych badaniach potwierdzono już, że medytacja to zjawisko które można badać i ukazywać empirycznie. Kubose S.K w swoim badaniu opisanych w „An experimental investigation of psychological aspects of meditation” wykorzystywał badanie metodą kwestionariuszów w której porównywał stany medytacyjne ze stanami kiedy badani nie praktykowali medytacji. Odkrył, że myśli uczestników badań praktykujących medytację na ogół dotyczyły bieżącej chwili, odnotowywali mniej przeszkadzających myśli tak zwanego chaosu myślowego, rozbiegania myśli. Natomiast u osób nie praktykujących medytacji stwierdzono, że ich myśli dotyczyły głównie przeszłości, przyszłości oraz teraźniejszości, myśli ich były ogólnie nieukierunkowane chaotyczne, dotyczyły wielu spraw i obszarów życia jednocześnie.
Współczesne metody badawcze takie jak EEG, PET, czy funkcjonalny magnetyczny rezonans jądrowy pozwoliły uzyskać więcej danych naukowych na temat medytacji. Można obecnie badać aktywność mózgu podczas praktyki medytacji oraz mierzyć jej trwałe skutki oraz wpływ na mózg.
By nie rozwijać zbyt szczegółowo wielu badań, w tym wątku podam zebrane przeze mnie poszczególne dane w dużym skrócie: wykonano trzydzieści jeden badań fizjologicznych w których porównywano efekt medytacji i odpoczynku z zamkniętymi oczami. Udowodniono każdorazowo, że medytacja powoduje głębsze odprężenie i spokój niż zwykły odpoczynek z zamkniętymi oczami. Osoby praktykujące medytację nie tylko pozostają spokojne, ale też jednocześnie wykazują wysoki poziom świadomości i uważności. Gdy uważność, świadomość i czujność towarzyszy odprężeniu może to zwiększać skuteczność funkcjonowania w różnych sytuacjach życiowych. Na przykład osoba nie poddaje się już tak silnym stanom emocjonalnym, czy nadmiernemu pobudzeniu, reaktywności osobowej. Bardziej kontroluje wypowiadane słowa, swoje zachowania i kompulsywne schematy działania. Jest w relacjach z innymi otwarta, życzliwsza, ogólnie milsza i spokojniejsza.
Przeprowadzone badania za pomocą elektroencefalografu wykazały, że u osób praktykujących medytację zgodnie z zasadami jogi wzrasta aktywność beta (fale mózgowe) co jest charakterystyczne dla stanów uważności i świadomości. Nastąpił również wzrost aktywności fal alfa i theta u badanych praktykujących medytację czyli charakterystyczne dla tych fal mózgowych ogólne odczucie relaksu, odprężenia, spokoju oraz uważności. Podczas badań porównawczych dotyczących koherencji fal mózgowych zaobserwowano również, że podczas praktyki medytacji wzrasta koherencja fal mózgowych pomiędzy obiema półkulami mózgowymi. Wyższy współczynnik koherencji oznacza synchronizację fal mózgowych w większych obszarach mózgu. Gdy jest wysoki świadczy o tym, że wykorzystywana jest większa część mózgu, a więc informuje o zwiększonej uwadze. U osób praktykujących medytację przez dwa lata wzrost synchronizacji fal obserwowano już przed rozpoczęciem sesji medytacji. W połowie sesji wzrastała ponadto koherencja fal o wyższych i niższych częstotliwościach. Wysoki współczynnik koherencji utrzymywał się jeszcze po zakończeniu sesji medytacji, nawet u badanych, którzy nie mieli wcześniej doświadczenia z praktyką medytacji zaobserwowano wzrost koherencji fal mózgowych.
Kolejne badania, a jest ich bardzo dużo i nie sposób ich tutaj wypisać dotyczyły między innymi powiększenia odcinków kory mózgowej dzięki praktykom medytacji Zaobserwowano wyraźne różnice kory mózgowej. Powiększenie ośrodków korowych odpowiadających za utrzymanie uwagi, postrzeganie doświadczeń wewnętrznych, zwiększoną spontaniczność działania oraz percepcję wzrokową i słuchową. Wnioski z tych badań są następujące – praktyka medytacji spowalnia proces degeneracji kory mózgowej.
Na podstawie przeprowadzonych badań i analiz wpływu medytacji na procesy starzenia udowodniono, że medytacja spowalnia procesy starzenia. Wywnioskowano podczas tychże badań, że medytacja wywołuje rzeczywiste zmiany fizjologiczne, które mogą hamować skutki starzenia.
Ostatni skrótowy zbiór badań to badania psychologiczne nad wpływem medytacji na całościowy rozwój psychiczny. Wykazano, iż praktyka medytacji przyczynia się do podniesienia poziomu aktywności na wiele wymiernych sposobów, to tylko niektóre z nich:
– wyostrzenie funkcji umysłowych w tym lepsza percepcja wzrokowa
– poprawa pamięci i wzrost inteligencji
– ogólna poprawa stanu zdrowia na poziome psycho-fizycznym, samopoczucia, witalności
– zmniejszenie bólu głowy, kręgosłupa, poprawa jakości snu, mniej skłonności do używania substancji typu alkohol papierosy
– zwiększenie antyciał w układzie odpornościowym
– uczucie wewnętrznego spokoju i wyciszenia
– obniżenie nerwowości, impulsywności, pobudzenia emocjonalnego.
Naukowe badania nad wpływem medytacji na człowieka nadal trwają i budzą coraz większe zainteresowanie. Jest pewne, że regularne praktyki medytacji wywierają pozytywny wpływ na wielu poziomach. Przedstawiłam tutaj tylko kilka z pośród wielu badań. Osoby zainteresowane tą kwestią znajdą na pewno dodatkowe publikacje dostępne w internetach i kompendiach poświęconym wynikom badań nad medytacją. Zawsze jednak najlepiej ostatecznie sprawdzić samemu na sobie efekt medytacji. Każdy jest całkowicie indywidualną jednostką, niepowtarzalną i wyjątkową, warto po prostu badać empirycznie i na swoim doświadczeniu własny efekt konkretnej medytacji prezentowanej na sesjach jogi. Zachęcam do praktyki.
Autor artykułu: Agnieszka Janczewska, nauczyciel jogi i medytacji